مدل به عنوان تکنیکی در ژئومورفولوژی

دکتر سیاوش شایان

نخستین مدل ژئومورفیک، مدل چرخه یا سیکل توسط دیویس ارائه شده است؛

این مدل تا مدتی مورد پذیرش قرار گرفت که والترپنک یکی از مخالفان آن،‌اعتقاد داشت ناهمواری های زمین به فرایندهای فرسایش و دیاستروفیک با منشا داخلی قابل تفسیر است. وی براین باور بود الگوی حرکات تکتونیکی  به صورت بالاآمدگی آرام آغازین، بالاآمادگی تشدیدی بعدی و کاهش مجدد در سرعت بالاآمدگی و سرانجام مرحله آرامش؛

بعدها کینگ مدلی را برای نحوه تکامل زمین ارائه کرد. او مفهوم پدیپلن را در مقیاس وسیع مطرح کرد تا علت وجود سطوح گسترده ناهمواری های پست در آفریقا و نواحی حاره ای را شرح دهد و به همین دلایلی را برای بقای ناهمواری های بالاآمده در عرض های بالا ذکر کرد؛

مدل های قیاسی، گرافیکی و سیستماتیک از نظر کاربردی بیشترین اهمیت را در ژئومورفولوژی دارند؛

در فرایند مدل سازی در ژئومورفولوژی مواردی از قبیل  بعد فضایی پدیده ها، نظام فضایی حاصل از روابط محیط انسانی وفیزیکی،‌بعد زمانی و  ساختار سیستم و عملکردآن  لازم است مورد توجه قرار گیرد؛

انواع مدل ها در ژئومورفولوژی: مدل های قیاسی، مدل های تصوری یا مفهومی، مدل های سخت افزاری و مدل های سیستمی؛

مدل های قیاسی،  پدیده های ژئومورفیک با توجه به وضعیت اصلی آن ها در مقیاس کوچک تری بازسازی می شود مانند سیکل فرسایش و مدل پنک؛

مدل های تصوری یا مفهومی، نوعی تجرد فکری و ذهنی دارد که شامل  دو دسته مدل های تصمیم گیری برمبنای روابط ریاضی که در پیش بینی فرایندهای ژئومورفولوژی در برنامه ریزی کاربرد دارد و  مدل های اتفاقی دارای عنصر اتفاقی است و تغییرات زیادی دارد مانند رفتار رفتار یک شبکه حوضه زهکشی

مدل های سخت افزاری،‌ ساده ترین مدل و در دو دسته مدل های تصویری شبیه عناصر واقعی و متفاوت از نظر مقیاس و مدل های ریاضی،  که مربوط به خاصیت مواد و تغییر آن است. مانند کار لویز و میلر که با شناسایی رفتار یخچال ها بتوانند فضاهای بحرانی زمین های یخچالی را تشخیص دهند. در حال حاضر این مدل های بیشتر مربوط به فرایندهای ساحلی و مدیریت رودخانه ای است؛

 مدل های سیستمی، ژئومورفولوژیست ها سیستم های ژئومورفولوژی را به صورت مدل بیان می کنند؛  

فرایند مدل سازی سیستم های ژئومورفولوژی را ترجونگ به شرح زیر ارائه کرده است؛  جمع آوری داده ها،‌ همبستگی ساختاری سیستم های مورفولوژیک، فرایندهای کارکردی(سیستم‌های آبشاری)، فرایندهای طبیعی (سیستم‌های واکنشی) ، سیستم‌های طبیعی - انسانی(فرایند- پاسخ)؛

چورلی و کندی سیستم ها را بر اساس کاربردشان به سیستم های مجزا، بسته و باز تقسیم کردندو آن ها را بر اساس نوع ورودی وخروجی و گردش داخلی ماده و انرژی در سیستم تفسیر و تبیین نمودند؛  

1-   جمع آوری اطلاعات مشاهده شده با استفاده از اصول سیستم های کارکردی؛

2-   تعیین و تحلیل تمام متغیرهای مورفولوژیکی؛

3-   تعیین و تحلیل سیستم های جریان انرژی و ماده یا سیستم جریان استرالر یا سیستم آبکندی چورلی و کندی؛

4-   تعیین و تحلیل سیستم های فرایند- فرم با استفاده از روابط اطلاعات مراحل دوم و سوم؛

5-   تعیین و تحلیل سیستم های منظم به وسیله پسخورندهای سیبرنتیک؛

پسخوراند به این معناست که بخشی از خروجی یک سیستم، دوباره به خدمت ورودی آن سیستم درآید که به صورت مثبت و منفی عمل می کند؛

هر تغییری که بر اثر هریک از عوامل حاکم بر تعادل سیستم شیمیایی ترمودینامیکی ایجاد شود باعث تغییر جبرانی در همان عامل در جهت مخالف اولیه اش می شود که این را تعادل همگنی می نامند که در اثر پسخوراند منفی در یک سیستم به وجود می آید؛

سیستم های طبیعی تمایل شدیدی به تسلط پسخوراند منفی دارند به این معنا که ورودی در برگشت سیستم به حالت اصلی مقاومت می کند؛

گیلبرت مفهوم پسخورند منفی را برای وضعیت درجه بندی شده ای به کار گرفت که در آن رودخانه تا حدی می تواند باری را جابه جا کند. اگر در مقدار بیرونی یا مواد تخریبی،‌تغییری به وجود نیاید؛